Önlenebilir hastalık: Çölyak

Çölyak hastalığı, ömür boyu süren tek gıda alerjisidir. Sindirilmiş besinlerin emilememesi sonucu belirtilerin ortaya çıktığı bağışıklık sistemini de ilgilendiren bir bağırsak hastalığıdır.

Hastalık, genetik zemin bulunan bireylerde glüten gıdalarının alınmasından sonra bazı genlerde aktivasyon sonucu oluşan antikorların bağırsakta sindirilmiş besinlerin kana geçmesini sağlayan villus denilen parmaksı çıkıntılara zarar vermesi ile ortaya çıkar.

- Hastalık her yaşta görülebilir.

- Hastalık belirtileri kişiden kişiye değişkenlik gösterebilir.

- Bazı hastalarda aşikar belirtiler görülebilir. Bazılarının da da hiçbir belirti olmayabilir.

- Hastalık vücudun kendi yapılarını düşman gibi görüp zarar verdiği tıpta otoimmun denilen bir hastalıktır.

Hastalığının oluşmasının üç nedeni vardır:

1-Genetik yakınlık

2-Glüten

3-Antikorlara bağlı hasar

Günümüz imkânlarıyla tek tedavi yöntemi glütenli gıdaları almamaktır. Deneysel baz da glütenin antikor oluşturma mekanizmalarını önleyecek tedaviler için çalışmalar devam etmektedir. Genetik zemini değiştirmek belki bir gün mümkün olabilecektir.

 Çölyak hastalığı, doktorlar için de zor bir hastalıktır. Çünkü bilinmeyenleri çok aşikâr belirtiler göstermeden akla zor gelen bir hastalıktır. Çölyak hastalığı, dünyada en çok Ekvator'un üstündeki ülkelerde gözlenmektedir. Yapılan çalışmalarda bu hastalık en çok Finlandiya, İngiltere ve (yeterli veri yok ama eldeki sonuçlarla) Türkiye'de görülmekte.

 ÇÖLYAK ADI NEREDEN GELİYOR?

M.S.250 yıllarında Kapadokya da yaşayan Yunanlı bilge Aretaeus hastaları tanımlarken bağırsaklarından hasta anlamına gelen ‘koilliakos' adını vermiştir. Bu ad zamanla dilimize Çölyak olarak geçmiştir.

GLÜTEN NEDİR? 

Glüten buğday, arpa, yulaf, çavdarda bulunan bir protein ve Çölyak hastalığını oluşturan temel etkendir. Vücut için pek bir yararı olmayan ama elastikiyeti, yapışkanlığı,hamurun kabarmasını ve geç bayatlamayı sağlayan bir proteindir.

ÇÖLYAK HASTALIĞININ BELİRTİ VE BULGULARI NELERDİR?

Hastalığın bağırsak ve bağırsak dışı bulguları mevcuttur. Kronik ishal, karın ağrısı, kilo kaybı, kilo alamama, büyüme-gelişme geriliği, kansızlık, kötü kokulu açık renkli yağlı dışkılama, kemik erimesi, dişte enine çizgilenmeler, diş çürüğü, karın şişkinliği, ağızda yaralar, yorgunluk, adet düzensizliği, kısırlık, düşükler, vücutta uyuşma, hepatit, kemik ağrısı, adale krampları, sinirlilik, depresyon, öğrenme güçlüğü, unutkanlık, iştahsızlık, ödem, kanamalar, deride baloncuklar…

 ÇÖLYAK HASTALIĞININ BELİRTİLERİ NASIL OLUŞUR?

Çölyak bir emilim bozukluğu hastalığıdır. Belirtiler emilemeyen protein yağ, karbonhidrat ve vitamin eksikliklerini kapsar. Bazı belirtileri de direk hasar ve antikor hasarına bağlıdır.

ÇÖLYAK TANISI KONULUR?

Hastalıktan şüphelenmek ilk basamaktır. En şanslı Çölyaklılar aşikar belirti gösterenlerdir; çünkü tanı düşünülür. Hastalık belirtileri, biyopsi ve hastalığa özgü antikorlara bakılarak tanı konulur. Hiçbir zaman biyopsi yapılmadan Çölyak hastalığı tanısı konulmamalıdır.

Kesin tanı, hastalık belirtileri gösteren bireylerde biyopsi yapmak ve antikorlara bakmaktır. Biyopsi ile ince bağırsaktan toplu iğne başı kadar 4 adet örnek alınır, hastalığı özgü patolojik bulgulara göre tanı konulur ve glütensiz diyete başlanır. Diyet ile hastada düzelme oluyorsa hasta, Çölyak hastasıdır. Eğer tanıda şüphe varsa diyetten en az 6 ay sonra tekrar biyopsi yapılır, patolojik bulgularda düzelme varsa hasta Çölyak hastasıdır. Hasta yetişkin ise ve tanıda şüphe varsa glütensiz diyetten iki yıl sonra tekrar biyopsi yapılır, düzelme yoksa diyet uyumu ve tanı tekrar gözden geçirilir.

BİYOPSİ NASIL YAPILIR?

 Biyopsi endoskop denilen özel kıvrılabilen bir boru yardımıyla ağızdan yemek borusu ve mide geçilerek bağırsağa varılır. Bağırsaktan endoskop içinden geçebilen bir alet yardımıyla toplu iğne başı kadar 4 adet doku örneği alınır. İşlem toplam olarak en fazla 10 dakika sürer. Bazı hastalarda gözle görülebilen ve hastalığı düşündüren bulgular da gözlenir.

ÇÖLYAK HASTALIĞINDA ANTİKORLAR NEDEN ÖNEMLİ?

Antikorlar, hastalık şüphesi aile taramasında ve diyete uyma da önemlidir. Diyete uyan bir Çölyaklı da antikorun negatif olması beklenir.

ÇÖLYAKSIN DENİLİNCE NE YAPMALI?

İlk olarak hayata gelen özel bir insan olduğu akla getirilmeli sadece diyet yaparak ömür boyu sürecek bir hastalığı yenebilmenin rahatlığıyla daha sağlıklı olma düşüncesi mutluluk vermelidir.

Tek tedavi GLÜTENSİZ DİYET…

DİYET NASIL OLMALI?

Diyet çok sıkı olmalıdır. Bir kereden bir şey olmaz. Çölyak ta olmaz. Şimdilik ömür boyu…

HAYATI NASIL KOLAYLAŞTIRALIM?

Diyette sıfır tolerans

Ürün etiketlerini okuma

Beslenme çantası

Yemek içeriğini sormak

Çölyak'lı arkadaş edinmek

Yerli üretim

Firmaları uyararak Çölyak hastalar için glütensiz ürünler üretmelerini sağlamak

AİLEMDE ÇÖLYAKLI OLABİLİR Mİ? 

Çölyaklı olan bir hastanın tüm aile fertleri Çölyak açısından taranmalı çünkü çölyağın genetik yönü var.

YURTDIŞINDAKİ ÇÖLYAKLILAR NE YAPIYOR? 

Ürünleri ucuz

Büyük marketlerde Çölyak reyonu var.

İyi bir diyet eğitimi veriliyor

Çölyak dernekleri çok

Glütensiz ürün yapan lokanta ve pastaneler mevcut

Sosyal yardımlar çok

Firmalar daha duyarlı

DİYET YAPMAZSAM NE OLUR?

Çölyak hastası diyet yapmazsa hastalığın bütün komplikasyonları ortaya çıkar: kemik zayıflığı - kemik yoğunluğunu n azalması, karaciğer rahatsızlıkları, ödem, adale kramları, romatizma kas erimesi, gece körlüğü, sinir sistemi rahatsızlıkları, epilepsi (sara), eklem iltihabı ve ağrısı, tetani ( diz ve bacakların ani burkulması ), hepatit, öğrenme zorluğu mizaç değişikliği, tümör (mide,bağırsak ve yemek borusunda) vs. Özellikle barsak kanseri riski normal insanlara göre çok bariz artış göstermektedir. Çölyakla ilişkili barsak kanseri genelde tedaviye iyi yanıt vermez; ne yazık ki bu yüzden kaybettiğimiz çok sayıda arkadaşımız var.

Bizlere zehir olan bir maddeden uzak durarak hayat kalitemizi ve yaşam beklentimizi sağlıklı bir insanınkine eşdeğer hale getirebiliriz.

GLÜTENSİZ DİYET 

Glütensiz diyet, Çölyak hastasının hayatında birçok önemli değişiklik gerektirir; çünkü glütensiz diyet ömür boyu süren ve dikkat gerektiren bir diyettir. Çölyak hastalığı sadece bu diyetle kontrol altına alınabilir. Ancak glütensiz diyet riskli bir diyettir. Market raflarında yer alan birçok gıda ürünü- nünde katkı maddesi olarak glüten vardır. Bu yüzden Çölyak hastaları çok dikkatli olmalı.

ÇÖLYAK HASTASI

- Buğday, arpa, yulaf, çavdar ve bunları içeren gıdalar kesinlikle tüketmemeli.

- Mısır, pirinç, nohut, patates , soya fasulyesini ve bunların unlarını tüketmeli.

- Salam, sosis, sucuk, hazır çorba, konserve, hazır salça, soslar, tuzotu gibi ürünlerde glüten katkı maddesi olarak kullanıldığından bu ürünlerin içerikleri üretici firmadan sormalı.

- Tüm gıdaların içerikleri iyice okumalı.

- Mutfakta glüten içeren ve içermeyen gıdalar ayrı yerlerde saklamalı.

- Teflon, tahta kaşık gibi mutfak aletleri ne kadar iyi temizlenseler de gözeneklerinde glüten kalıntıları kalma riski olduğundan Çölyak hastalarının bu malzemeleri ayrı olmalı.

- Sirke, çikolata, sakız, ketçap, mayonez, dondurma gibi gıdaların bazılarında katkı maddesi olarak glüten kullanılmaktadır. Bunları yemeden önce üreticisine danışmalı.

- Bazı ilaçlar glüten içerebilir içerip içermediğini doktora danışmalı.

- Glüten içeren bira, viski, likör ve brendi gibi içeceklerden sakınmalı.

- Hastalığıyla ilgili dosya tutmalı.

- Çölyak hastalığıyla ilgili bir dernekle ilişkide olmalı.