Beslenme ile önlebilen hastalıklar- Çölyak ve Fenilketonüri

Çölyak hastalığı nasıl bir hastalıktır?

Çölyak hastalığı için buğdaya karşı bir alerji durumu diyebiliriz, yani buğdaya karşı tahammülsüzlük diyelim. Alerji belki çok farklı algılanabilen bir kavram. Buğdayın içinde glüten dediğimiz bir madde var, bu protein yapısında bulunuyor, nişasta kısmında değil. Bazı kişilerde bu maddeye karşı son derece tahammülsüzlük var. Bu çocukluk çağında şöyle ortaya çıkıyor. Bir gelişme geriliği şeklinde görülüyor. Karın şişliği şeklinde çıkıyor. Yağlı ishaller şeklinde çıkıyor. Çocuklar yeteri kadar kilo alamıyor,  içine kapanık oluyor, otistik şekilde ve  depresif oluyorlar. Zaman zaman böyle dikkat dağınıklığı şeklinde, hiperaktif olabiliyor. Bu tabii en klasik gördüğümüz vakalarda böyle oluyor.

Peki ne zaman çıkıyor? Mesela ilk 6 ay anne sütü alınsın diyoruz. Tahıllı gıdaları ilk 6 ayda kullanmıyoruz. Onun için altıncı aydan sonra başlanıyorsa, yavaş yavaş geliştiği için hastalık anlaşılana kadar, genellikle 1-2 yıl geçiyor. Bazılarında hiç anlaşılmıyor. Teşhis geç konulduğu için anlaşılmıyor.

Peki başka nelere yol açıyor derseniz, sadece bağırsak ile ilgili ya da  gelişme geriliği ile ilgili değil, beyini de etkiliyor. Eklem yerlerini, deriyi etkileyebiliyor. Aslında birçok sistemi tutabilen bir hastalık. Bu arada ciddi bazı  kanserlere de yol açabiliyor. Özellikle bağırsak kanserlerine. Diyetteki bir değişiklikle bütün  bunların engellenmesi, önlenmesi var olanların da geriye döndürülmesi, oldukça da çarpıcı oluyor. Hastanın çok kısa sürede düzeldiğini ya da iyiye gittiğini görebiliyoruz

Çölyak hastalığı kalıtsal özellik taşıyor mu?

Kalıtımla çok yakından ilişkisi yok ama, aynı aile içinde hastalık görülen bireylerin sayısı normale göre daha fazla, bazı doku tipleri ile yakın ilişki olduğunu biliyoruz.  Ama Mendel kalıtımı şekliyle geçen hemofili gibi  bir hastalık değil. Bu tarz genetik bir şey yok, ama ailevi bir yatkınlık hali mevcut. O da belki çevresel etkenlerin etkisiyle oluyor diye düşünüyorum ben.

Çölyak hastalığı hangi yaşlarda görülüyor?

Herhangi bir yaşta da görülebiliyor çölyak hastalığı.  Ama onun da nedenini bilemiyoruz. Büyük ihtimal o da çevresel nedenlerden oluşuyor.

Bana göre probiyotik  dediğimiz bazı faydalı mikroplardan zengin gıdaları yiyenlerde bu o kadar bariz görülmüyor ya da gecikmeli olarak ortaya çıkıyor. Bu da çok net söyleyebileceğimiz bir şey değil. Bu konuda elimizde çok fazla bilimsel veri yok. Bu benim bir sezgim şeklinde.

Bu hastalık 40 yaşında da çıkıyor. Çıkıyor derken teşhis konma yaşı önemli, teşhis erken mi, geç mi kondu. Böyle sinsi gelişen şeyleri anlamak mümkün değil. İsterseniz ben size hastalığın yaklaşık sıklığını söyleyeyim. Ordan belki daha iyi anlaşılabilir. Genellikle az önce söylediğin gelişme geriliğiyle, karın şişliğini söylediğim bu klasik tablo, binde bir oranında görülüyor.

Şimdi hassas kan testleri var, önemli ölçüde teşhis koymamıza yardımcı oluyor. Bu testlerle, bu oran bazı toplumlarda otuzda bir de olabiliyor. Bunların bir kısmı belki sessiz, hiç ses vermiyor, ya da az ses veriyor. Belki de benzetemiyorsunuz. Ne bileyim, benim karnımda bir ağrı var. Zaman zaman oluyor. Sadece bu kadarla kalıyor. Ya da sadece boy kısalığı ile karşımıza çıkıyor. Belki sadece öndeki şikayet bu olabiliyor. Bu çok önemli bir şey. Sadece diyetini değiştirerek, mesela çocuğun boyunun uzaması sağlanabiliyor.

Tanı nasıl konuluyor?

Kan testleri önemli. 3-4 çeşit antikor dediğimiz testler var. Tabii bunu ilgili mütehassızları biliyordur. Önce bu testlere bakıyorsunuz, pozitif çıkıyorsa, o zaman bağırsaktan parça alınıyor ve patalojide inceleniyor. Bağırsaklarda normalde parmaklarımız gibi binlerce çıkıntılar vardır. Şimdi bunun tepesindeki yer çok iyi emilim yapar. Bütün yiyecekler buradan emiliyor. Alt bölümlerden çok daha az emilir. Şimdi bunların başı kırılıyor, yassılaşıyor. Bunu gördüğümüz zaman. Ilaveten o testler de pozitifse, o zaman teşhisi tam koyuyorsunuz. Yine de çok iyi emin olabilmek için şu yapılabilir. Siz bir diyet uyguluyorsunuz, hastalığın bu diyetle düzelmesi lazım. Sizin teşhisiniz doğruysa bu diyetin tutması lazım. Daha sonra diyet bozulduğunda, rahatsızlık tekrar başlıyorsa o zaman hastalığın teşhisinden çok daha iyi emin olabiliyorsunuz.

Çölyak hastalığı nasıl tedavi ediliyor?

Bu hastalık sadece diyetli tedavi ediliyor. Hastalığın başlangıcından beri iyi emilim olamadığından birçok vitamin, yağlar emilemediğinden başlangıçta bazı vitamin ve mineral desteği yapabilirsiniz. Belli bir zaman sonra sadece diyetle tedavi yapılmalıdır. Bu diyette glüten olmayacak. Bu da tabii çok da kolay bir şey değil. Çünkü unla bulaşmamış yiyeceği bulmak kolay değil. İşte kekler, pastalar, bisküviler…; bunların hiç bir şekilde alınmaması lazım. Zaten sağlıklı kişilerin bile bunlardan uzak durması gerekir. Ben bu tür yiyeceklere zaten her zaman karşıyım. Buğday ekmeği yiyemiyorsa, onun yerine ne yiyecek o zaman ?

Mesela mısır ekmeği yiyebilir. Ancak mısır ekmeğini tutturmak güçtür. Birçokları ekmeği tutturmak için içine buğday unu ekler. Onun için bu mısır ekmeğini kendiniz yapmanız gerekir. Unu alırken, katıksız mısır unu olmasının da büyük önemi var. Bunun için unu güvenilir yerlerden temin etmek gerekir. Bu zorluklardan dolayı veya  mısır ekmeği yememek isteği, başka bir ekmek ihtiyacını ortaya çıkarıyor.

Şimdi mesela, Türkiye'de kişi başına 300 gr ekmek tüketiliyor yaklaşık olarak. Çölyaklı hasta bu ekmeği yiyemeyeceğine göre siz bunu yerine koyacaksınız. Ne yapacaksınız, işte buna dayanarak biz yaklaşık 2000 yılında Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Çocuk Bölümü'nde uzmanımız, Beslenme Doktoru ve Biyolog Sema Yalvaç ile böyle bir formülasyonu, yani glütensiz ekmeği  ortaya koyduk.  Bu formülasyon herhangi bir kuruluştan  maddi bir destek almadan 2 yıl süre içinde geliştirildi.

Üniversitelerde çalışıyoruz ama kamu kuruluşları ile ortak bir şeyler yapmıyoruz diye düşündük. İstanbul Halk Ekmek'e geldik. Ortak bir çalışma önerdik, bizim bir şeyler yapmamız lazım ve bunun halka yansıması lazım dedik. Birçok üniversitelerde yapılmış çok sayıda yararlı çalışmalar var, ama halka yansımıyor. Çok yazık oluyor. 

Üniversite ile Halk Ekmek arasında anlaşma sağlandı. Bu sürede sürekli glütensiz ekmek çıkartıldı. Dayanıklık süreleri kontrolleri, aynı kalitede çıkarılma çalışmaları yapıldı. Bu arada hastalar üzerinde uygulandı. Ekmek çıkmaya başlayınca, basının da yardımıyla çok etkin bir çölyak hastalığı bilinci oluşmaya başladı. Bu belki bize basının yaptığı en önemli hediyeydi. Çünkü bu tanıtılınca, insanlar yavaş yavaş çölyak hastalığına karşı ilgi göstermeye başladı. Özellikle çocuk hekimleri çok önemliydi bizim için. Çünkü ilk çocuk hekimleri bu hastalığı tanıyor. Büyük hekimleri tanımıyor. 

Çölyak hastalığı hangi hastalıklara neden oluyor?  

Şimdi,  çölyak hastalığının hafif tipleri var. Bunları teşhis etmek çok daha güç. Aklınıza gelip de kan testlerini istemezseniz hiç bir zaman teşhisi koyamıyorsunuz. Yani klinikaltı diyoruz biz bunlara. Bazı hastalar  hiç şikayette bulunmuyor buzdağının  en altındalar; Bazı hastalar  ise buzdağının üst kısmındalar; çok bariz bulgu veriyorlar. Arada gri zonda, belli belirsiz yakınmaları olan geniş bir grup var ki bunların teşhisi oldukça zor. Teşhis, konuyu daha iyi bildiklerinden çocuk hekimleri için biraz daha kolay. Ama hastaların önemli bir bölümü çocuk değil.

O gri zonda olanlar kimler? Mesala otizm, çok önemli bir sorun. Otizmin temel nedenlerinden birisi glütene karşı olan alerjidir. Zaten hastaların bir grubu çölyak; bu hastalık olduğu için  otistiktirler. Bazıları çölyaklı değildirler ama bağırsaktaki bozukluk nedeni ile gluten bunlarda bir morfin etkisi yapar. Otistik grupların önemli bir bölümü bu diyetten, bu ekmekten faydalanabilir. Tabii hepsi için söylemiyorum.

Şimdi bazı şeyler de var, dermatitis herpetiformis dediğimiz bir deri hastalığı var. Diyelim ki, devam eden kronik bir deri hastalığınız var, eğer böyle bir şey aklınıza gelmiyorsa, işte çeşitli merhemler buraya sürersiniz. İşte bir geçer, tekrar olur. Eğer çölyak aklınıza gelirse, onun teşhisini koyarsanız. Sadece bu diyetle bütün her şeyi düzeltirsiniz. Onun nedeni tamamen budur (çölyaktır).
Bazı kanserlerle çölyak hastalığı ile arasında çok sıkı bir ilişki var. Demek ki kanseri önleyebilecek şeylerden birisi de glüten içeren gıdaların diyetten çıkartılmasıdır. Boy kısalığında başka nedenler aranmadan önce çölyak aranmalıdır. Bu çok önemli. Boy kısalığı ile ilgili hekimler ya da klinikler de var. Bunlara boy kısalığı ile müracaat edenlerin neredeyse yüzde 20'sinde çölyak hastalığı tespit ediliyor. Ben gastroenteroloji uzmanı olmadığım için bu hastalarla fazla haşır neşir olamıyorum; ben hastalığın sadece beslenme yönüyle ilişkiliyim. 

Çölyak hastalarına altın öğütleriniz neler?

Çölyak hastaları önce tahıllardan uzak durmalıdır. Bunlara glutensiz ekmek ve tahıllar da dahil. Mümkün olduğu kadar bunları yememelidir. Çünkü tahıl yiyememek insan için hiçbir eksiklik değildir. İnsanlık tarihinin yüzde 99'u tahılsız bir dönemden geçmiştir. Genlerimiz tahılsızlığa daha çok alışkındır. Ekmek yemezsek bazı vitaminler  alamayız düşüncesi yanlıştır. Zaten çoğunlukla beyaz ekmek tüketiliyor. Beyaz ekmekte ise hiçbir vitamin yoktur. Esmer ekmek, kepekli ekmeğin içinde olabilir ama buradaki vitaminleri başka yiyeceklerden de rahatlıkla alabiliriz.

Benim çölyaklı hastalarda şöyle bir endişem oluyor. Glutensiz unlu ürünler serbest ya, bunları fazla miktarda tüketiyorlar. Bu da çok ciddi kronik hastalıklara yol açıyor. Çölyak hastalığından kurtulup da başka bir hastalığa tutulmak hiç iyi bir şey değil.

Hazır satılan ürünlerin paketlerinin üzerindeki uyarı yazılarını dikkatle okumalıdırlar. Guletin içerip içermediğinden emin olunmayan ürünleri almamalıdırlar. Yurt dışında gıda paketlerinin üzerinde gluten içermez diye yazıyor. Bizde de bu tür gıdaların üzerinde yazılması gerekiyor. Aslında Türkiye'de de bu gıdaların bir yönetmeliği de çıktı. Artık bazı firmalar bunlara dikkat ediyor. Gluten içermeyen bisküviler ve başka yiyecekler de var. Kurulmuş çölyak dernekleri var. Bunlarda hazırlanmış glütensiz yiyecek listeleri mevcut.

Mısır unu kullanırken mutlaka saf olmasından emin olunmalıdır. Kullanıldığında fayda sağlamıyorsa, karışık olduğu ortadadır. Halk Ekmek'in mısır ekmeği gönül rahatlığı ile kullanılabilir. Evde ekmek yapımında, Karadeniz'den emin ellerden gelen saf unların kullanılması gerekir.

Çölyak hastalarının pirinç yemelerinde bir sakınca yoktur. Fakat bulgur yiyemezler, buğdaydan yapıldığı için. Bazı ülkelerde çavdar da serbest bırakılan tahıllardandır. Çavdarın da çok kullanılırsa zararı var ama mısır için, pirinç için bu yok.

Sebzeler ve diğer birçok yiyecek serbest.

Bu ekmeği önerdiğimiz bir de Fenilketonüri (PKU) hastaları var. Onların işleri çok daha zor. Onlar sadece tahıl proteinlerini değil, hayvani proteinleri de çok az yiyorlar. (Takvim)